ሎሚ ኣብ ዝሰነናዮ ዓመት ናይ 2013 ዓ.ም. ብርክት ዝበሉ ናይ ሕሶትን ዝተዛብዑን መረዳእታታት ብማሕበራዊን ብመደበኛን ሚዲያ ዝተፈኑዉሉ ዓመት እዩ ነይሩ። 

ሎሚ ኣብ ዝሰነናዮ ዓመት ናይ 2013 ዓ.ም. ብርክት ዝበሉ ናይ ሕሶትን ዝተዛብዑን መረዳእታታት ብማሕበራዊን ብመደበኛን ሚዲያ ዝተፈኑዉሉ ዓመት እዩ ነይሩ። ኢትዮጵያ ቼክ ፈነወ ሕሶትን ዝተዛብዑን መረዳእታታት ንምውጋእ እጃሙ ኣወፊዩ እዩ። ብኣማኢት ንዝቑጸሩ መረዳእታታት ዘጻረየ እንትኾን፣ ነዚ ዝሓለፈ ዓመት ዘርእዩ እዮም ዝበሎም ዓሰርተ ዝተጻረዩ መረዳእታታት መሪጹ እዩ።

1. ኣብ መስቀል ኣደባባይ ዝነበረ ሰልፊ ደገፍ ልዕሊ ሓደ ሚሊየን ሰብ ተረኺቡ ነይሩ ምባሉ

እንታይ ተባሂሉ ነይሩ?

ሓለፍቲ ስራሕ ምምሕዳር ከተማ ኣዲስ ኣበባ ኣብ መስቀል ኣደባባይ ንናይብልጽግና ፓርቲ ወፍሪ መረጻ መጠቓለሊን ንደገፍቲ ምስጋናን ኣብ ዝገበሩዎ መደብ፣ ልዕሊ ሓደ ሚሊየን ሰብ ተረኺቡ ነይሩ ኢሎም ነይሮም። ንኢቢሲ ሓዊሱ፣ ሓደሓደ ሚዲያታት ንዚ ቑጽሪ ግብኣት ዜና ጌሮም ተጠቒሞምሉ ነይሮም።

እቲ ሓቂ እንታይ እዩ ነይሩ?

መስቀል ኣደባባይ ሓደ ሚሊየን ሰብ ናይምሓዝ ዓቕሚ የብሉን። ኢትዮጵያ ቼክ ማፕ ቼኪንግ ዝተባሃለ መተግበሪ ተጠቒሙ ኣብዝገበሮ ዓቐን፣ ሰብ ብጣዕሚ ተጸጋጊዑ’ኳ እቲ ኣደባባይ ክሕዞ ዝኽእሎ ብዝሒ ሰብ ኣስታት 185,000 ምዃኑ ኣረጋጊጹ እዩ።

2. ሲ.ኤን.ኤን. ዝተጠቐሞ ተማሳሲሉ ዝተኸፍተ ናይ ትዊተር ኣካውንት

እንታይ ተባሂሉ ነይሩ?

ንመንበሩ ኣትላንታ ጆርጂያ ዝገበረ እቲ ውሩይ ጣብያ ቴሌቪዥን ሲ.ኤን.ኤን. (CNN) 6ይ ሃገራዊ ምርጫ ኣብዝግበረሉ መዓልቲ ‘Ethiopians head to the polls amid conflict and a raging humanitarian crisis’ ብዝብል ኣርእስቲ ንውሕ ዝበለ ጽሑፍ ኣንጊሁ ሒዙ ወጺኡ ነይሩ። ሲ.ኤን.ኤን. ነቲ ጽሑፍ ብግብኣትነት ካብ ሞንጎ ዝተጠቐመሎም መረዳእታታት ናይ ኦሮሞ ፌድራሊስት ኮንግረስ ሊቀመንበር ፕሮፌሰር መረራ ጉዲና ሽምን ምስልን ተጠቒሙ ብዝተኸፈተ ናይ ትዊተር ኣካውንት ዝተለጠፉ ትሕዝቶታት ይርከቡዎም።

እቲ ሓቂ እንታይ እዩ ነይሩ?

ሲ.ኤን.ኤን. ንዜና ብግብኣትነት ዝተጠቐመሉ ናይ ትዊተር ኣካውንት ይኹን በቲ ኣካውንት ዝሰፈረ መልእኽቲ ናይ ፕሮፌሰር መረራ ኣይኮነን። ኢትዮጵያ ቼክ’ውን ሲ.ኤን.ኤን. ንዝሰርሖ ስሕተት ድሕሪ ምግላጹ እቲ ቴሌቪዥን ጣቢያ ስጉምቲ መአረምታ ወሲዱ እዩ።

3. ዓለምለኻዊ ትካል ረድኤት ኣሜሪካ (USAID) ኣብ ኣኽሱም ምርመራ ከምዝገበረ ኢትዮጵያን ሄራልድ ዝሰርሖ ጸብጻብ

እንታይ ተባሂሉ ነይሩ?

ዕለታዊ ጋዜጣ ኢትዮጵያን ሄራልድ ኣብ ናይ ቅድሚት ገጹ “ትካል ረድኤት ኣሜሪካ ብዝገበሮ ምርመራ [ኣብ ኣኽሱም] ናይ ቐብሪ ቦታታት ከምኡ’ውን ግዳይ ኣደዳታት ከምዘየለዉ ኣረጋጊጹ” ዝብል ጸብጻብ ሰሪሑ ነይሩ።

እቲ ሓቂ እንታይ እዩ ነይሩ?

እቲ ትካል ረድኤት ኣብ ኣኽሱም ምርመራ ኣየካየደን፣ ናብቲ ቦታ’ውን ጉጅለ ኣይለኣኸን። ኣብቲ እዋን ኢትዮጵያ ቼክ ነቲ መረዳእታ ንምጽራይ ንኤምባሲ ኣሜሪካ ኣዘራሪቡ ነይሩ እዩ።

4. ጉዳይ ዕጥቂ ስናይፐር ሒዛ ዝነበረት ጓል ኣንስተይቲ

እንታይ ተባሂሉ ነይሩ?

ሞናሊዛ ኣብርሃ ዕጥቂ ስናይፐር ሒዛ ዘርኢ እዩ ዝተብሃለ ስእሊ ብስፍሓት ብማሕበራዊ ሚዲያ ተዘርጊሑ ነይሩ እዩ። ኣብ ዞባ ማእኸላይ ትግራይ ተወላዲት ከባቢ ተንቤን ዝኾነት ሞናሊዛ ኣብርሃ፡ ሕዳር 25 2013 ዓ.ም. ወታሃደራት ኤርትራ ኽደፍሩዋ ክፍትኑ ከለዉ ኢዳ ብጥይት ከምዝተወቕዐት ኣብ ከተማ መቐለ ዝርከብ ሓደ ሆስፒታል ንዝተረኸቡ ናይ ኣልጀዚራ ጋዜጠኛታት ምዝራባ ይፍለጥ። ብሰንኪ ዝበጽሓ ጉድኣት ኢዳ ክቑረጽ ከምዝተገበረ’ውን ንኣልጀዚራ ቲቪ ወሲኻ ገሊጻ ነይራ፣ ነቲ ጉድኣታ’ውን በቲ ፕሮግራም ተራኢዩ ነይሩ።

እቲ ሓቂ እንታይ እዩ ነይሩ?

ኢትዮጵያ ቼክ ኣብቲ ዝተዘርገሐ ስእሊ ብዝገበሮ ምጽራይ ዕጥቂ ስናይፐር ሒዛ ትረአ ዝነበረት ንእስቲ ጓል ተንስተይቲ ሞናሊዛ ኣብርሃ ከምዘይኮነት ኣረጋጊጹ እዩ። መብዛሕቲኦም ሞናሊዛ ኣብርሃ ኢያ እናበሉ ዝልጥፉዎ ስናይፐር ሒዛ ኣብቲ ስእሊ ትረአ ዝነበረት፣ ለምለም ብዝብል ሽም ናይ ፌስቡክ ኣካውንት ዘለዋ ጓል ተንስተይቲ ኢያ ነይራ።

5. ብዲፕ ፌክ ናይ ዝተሰርሐ ስእሊ ተጠቃሚ ዝኾነ ሰራሕተኛ ውድብ ሕቡራት መንግስታት ነበር ጆርጅ ቦልተን

እንታይ ተባሂሉ ነይሩ?

ትካል ፕሬስ ኢትዮጵያን ዋልታን ጆርጅ ቦልተን ዝተባሃሉ “ነበር ሓላፊ ውድብ ሕቡራት መንግስታት ነበር” ብትዊተር ገጾም ኣመሓላሊፎም ዝበሉዎ መልእኽቲ ንዜና ተጠቒሞምሉ ነይሮም። ብቶም ዜናታት እውን “ናይ ኣሜሪካ ኢድ ኣታዊነት ንዲሞክራሲ ኢትዮጵያ ሽግግር መዐንቀፊ እዩ” ኢሎም ከምዝተዛረቡ እዚኦም ክልተ ሚዲያታት ጠቒሶም’ውን ነይሮም። 

እቲ ሓቂ እንታይ እዩ ነይሩ?

ኢትዮጵያ ቼክ ብናይ ጆርጅ ቦልተን ትዊተር ኣካውንት ዝገበሮ ምጽራይ እቲ ፕሮፋይል ስእሊ ዓሚቚ ናይ ምምስሳል ጥበብ (deepfake) ብምጥቃም ዝተሰርሐ ናይ ሕሶት ስእሊ ከምዝኾነ ኣረጋጊጹ እዩ። ድሕሪ መዓልትታት እቲ ናይ ትዊተር ኣካውንት ነቲ ስእሊ ብኻሊእ ተቐዪሩ እንኾነ’ኳ እቲ ዝተቐየረ ስእሊ ናይ ግዝኣት ቴነሲ ኣሜሪካ ብዝነበሩ ጆን ዊልድር እዩ ነይሩ። ጸኒሑ እቲ ኣካውንት ተዓጽዩ’ዩ።

6. ወይዘሪት ብርቱካን ሚዴቅሳ ስራሕ ሓላፊነት ምርጫ ቦርድ ኢትዮጵያ ለቒቐን ናብ ኣሜሪካ ይኸዳ ኣለዋ ተባሂሉ ዝተፈነወ መረዳእታ

እንታይ ተባሂሉ ነይሩ?

ብወርሒ መስከረም ፈላማይ ሰሙን ሃገራዊ ኢትዮጵያ ምርጫ ቦርዲ ሓላፊት ብርቱካን ሚደቅሳ ሓላፊነት ለቒቐን ኣብ ኣሜሪካ ናብ ዝረኸባኦ ሓድሽ ስራሕ ከምርሓ እየን ዝብልመረዳእታ ብስፍሓት ተጋዊሑ ነይሩ።

እቲ ሓቂ እንታይ እዩ ነይሩ?

እቲ ዝተፈነወ መረዳእታ ናይ ሕሶት እዩ ነይሩ።

7. ናይ ኮቪድ-19 ኽታበት ቀዲሞም ዝኽተቡ ሰበስልጣልጥን መንግስቲ እዮም ተባሂሉ ስተጋወሐ ዜና

እንታይ ተባሂሉ ነይሩ?

ሰሙናዊ ቋንቋ እንግሊዝኛ ጋዜጣ ዝኾነ ካፒታል ኣብ ፌስቡክ ገጹን ኣብ መርበብ ሓበሬታ ገጹን ናይ ኮቪድ-19 ኽታበት ቀዲሙ ዝዋሃቦም ሓለፍቲ መንግስቲ እዮም ዝብል ዜና ሰሪሑ ነይሩ።

እቲ ሓቂ እንታይ እዩ ነይሩ?

ሚኒስተር ጥዕና ዶ/ር ሊያ ታደሰ ኣብቲ ጊዜ ንኢትዮጵያ ቼክ ከምዝገለጻኦ በዓል ሙያ ጥዕና ዝኾኑን ዕድመኦም ካብ 65 ንላዕሊ ዝኾኑ ውልቀሰባትን እዮም ኽታበት ዝዋሃቦም። ወሲኸን’ውን “ምጅማር እቲ ኽታበት ንምብሳር ቁሩብ ሓለፍቲ ስራሕ መንግስቲን ካልኦትን ኣርኣያ ንክኾኑ ክኽተቡ ይኽእሉ እዮም፣ ብጠቕላላ ግን ሓለፍቲ መንግስቲ ዝኾኑ ኽታበት ክረኽቡ እዮም ዝተብሃለ ግና ትኽክል ከምዘይኮነ” ኣብሪሀን እየን።

8. ሃገራዊ ምርጫ ቦርዲ ንሕጹያት ፓርቲታት ብሃይማኖት ፈሊዩ መዝጊቡ እዩ ተባሂሉ ዝተፈነወ መረዳእታ

እንታይ ተባሂሉ ነይሩ?

ሃገራዊ ምርጫ ቦርዲ ብምርጫ ንዝሳተፉ ሕጹያት ብሃይማኖት ፈሊዩ ከምዝመዝገበ ዘመላኽቱ መረዳእታታት ብፍላይ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ብስፍሓት ተጋዊሑ ነይሩ። ሓደ ሓደ’ውን ዝርዝር ሃይማኖት ሕጹያት የርኢ እዩ ንዝበሉዎ መረዳእታ ካብ ቦርዲ ምርጫ ከምዝረኸቡዎ ብምጥቃስ ነቲ መረዳእታ ኣካፊሎም ነይሮም።

እቲ ሓቂ እንታይ እዩ ነይሩ?

እቲ ቦርዲ ኣብ ዝእክቦ ዝርዝር ሕጹያት ምንም ዓይነት ስብጥር ሃይማኖት ዘርእይ መረዳእታ ኣይጥቀምን።

9. ዜግነት ኣሜሪካ ንዘይብሎም ሰባት ካብ ሃገራ ክተውጽእ ኢያ ተባሂሉ ዝወጽአ መረዳእታ

እንታይ ተባሂሉ ነይሩ?

ናይ ኣሜሪካ ስቴት ዲፓርትመንት ኣሜሪካዊ ዜግነት ንዘይብሎም ኢትዮጵያውያን ካብ ዓዳ ንኽወጽኡላ ዝእዝዝ ረቂቕ ሕጊ ከምዘዳለወት ዝገልጽ ጽሑፍ ብማሕበራዊ ሚዲያ ገጻት ተጋዊሑ ነይሩ። እቲ ዝተጋወሐ ጽሑፍ ብምውጻኽ’ውን “[እቲ ረቂቕ] ንላዕለዋይ ቤት ምኽሪ ህዝቢ ምቕራቡ ናይ ኣሜሪካ ፓርላማ ሓደ ኣባል ቤት ምኽሪ ምዝራቦም ብስፍሓት እናተጸብጸበ እዩ። እዚ ኸኣ ሎሚ ቕነ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ብዝተገበረ ወፍሪ ባንዴራ ኣሜሪካ ክነቃጽል ኢና ምባሎም ተኸቲሉ እዩ” ኢሉ ነይሩ። 

እቲ ሓቂ እንታይ እዩ ነይሩ?

እቲ መረዳእት ሙሉእ ንሙሉእ ሓሶት እዩ። ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ዝርከብ ናይ ኣሜሪካ ጉዳይ ወጻኢ ቤት ጽሕፈት ኣብቲ እዋን ንኢትዮጵያ ቼክ ብዝሃቦ መልሲ “እዚኦም ዘገርሙ ናይ ኦንላይን ጸብጻባት ኩሎም ናይ ሓሶት እዮም። ከምዚኦም ዓይነት ናይ ሓሶት መረዳእታት ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ሽግር ዘጋድድ እምበር ምንም ረብሓ የብሎምን” ኢሉ።

10. በዚ ዓመት ዝተወሰደ እዩ ተባሂሉ ዝተጋወሐ ስእሊ ጉዳይ

እንታይ ተባሂሉ ነይሩ?

ብጥምየት ዝተሃሰየት ሰበይቲ ዘርእይ ፎቶግራፍ ብማሕበራዊ ሚዲያ ገጻት ብስፍሓት ተጋዊሑ ነይሩ። እቲ ስእሊ በዚ ዓመት ኣብ ክልል ትግራይ ዝተወሰደ እዩ ብዝብሉን ብሱሩ ኣይኮነን ብዝብሉ ወገናትን ምስሕሓብ ፈጢሩ ነይሩ።

እቲ ሓቂ እንታይ እዩ ነይሩ?

እቲ ስእሊ ብ1977 ዓ.ም. ኣብ ኢትዮጵያ ብዝነበረ ጥምየት ዝተወሰደ እዩ። ነቲ ስእሊ ዘልዓለ ከዓ ጆን አይዛክ ዝተብሃለ በዓል ሞያ ክኸውን ከሎ ኣብቲ ጊዜ’ቲ ንውድብ ሕቡራት መንግስታት ዝልዓሎ ስእሊ ከምዝኾነ ኣረጋጊጽና ኢና። እታ ሰበይቲ ብምኽንያት ጥምየት ብኽፉእ ተጎዲኣ ሕክምና ንምክትታል ንከተማ መቐለ ከምዝመጽአት’ውን መግለጺ እቲ ስእሊ የርእይ’ዩ።

ወቅታዊ መረጃዎችን ቀጥታ በኢሜልዎ ለማግኘት ይመዝገቡ

    ያቀረቡትን የግል መረጃ በግላዊ መመሪያችን መሠረት እንጠብቃለን::